Woda, metan i kryształy

03-08-2017

Ruszyły prace zabezpieczające w komorze Baum. To wyrobisko, znajdujące się w północno-wschodniej partii złoża, pomiędzy poziomem II wyższym a II niższym, z jednej strony posiada fundamentalne znaczenie dla zachowania Grot Kryształowych, z drugiej zaś samo w sobie jest cenne – ilustruje historyczne sposoby urabiania złoża oraz zabezpieczania komór.

Komorę Baum wyeksploatowano w soli szybikowej, ta zaś jest podatna na nacisk górotworu. Tymczasem XIX-wieczni górnicy pozostawili po sobie przestrzeń nie dość, że rozległą (blisko 1 ha), to jeszcze wspartą na nierównomiernie rozmieszczonych, dziś już mocno zniszczonych filarach. Baum wydrążony poniżej Grot Kryształowych (Dolna Grota znajduje się ok. 20 m powyżej poziomu II niższego) naruszył filar ochronny rezerwatu – górnicy pracujący tu blisko 200 lat temu nie mogli wiedzieć, że wybierając sól, równocześnie „podcinają” geologiczne cudo…

Kopalnia Soli "Wieliczka"– Analiza geomechaniczna komory Baum wskazuje na zbyt małą powierzchnię podparcia przy równoczesnej znacznej powierzchni odsłoniętego stropu bezpośredniego. Innymi słowy, istniejące filary nie są w stanie skutecznie podpierać napierającego stropu – zauważa Sławomir Stoch, Dyrektor Działu Robót Górniczych Kopalni Soli „Wieliczka” S.A. – Prace zabezpieczające będą polegały na wypełnianiu urobkiem zbędnych fragmentów wyrobiska. Aby zwiększyć powierzchnię podparcia, trzeba rozbudować istniejące filary i kaszty, a także wznieść kaszty zupełnie nowe – koniecznie z dobrze wysuszonego drewna, które nie zaburzy specyficznego mikroklimatu w rejonie rezerwatu – podkreśla Sławomir Stoch.

Zachowane będą historyczne przejścia schodowe, mury z kostki solnej czeka górnicza renowacja. W bezpośrednim sąsiedztwie Grot fragment komory zostanie wypełniony urobkiem, który utworzy wtórny filar ochronny. – Planowane prace zabezpieczające poprawią stateczność komory, spowodują korzystną zmianę współczynnika perforacji górotworu w otoczeniu rezerwatu Groty Kryształowe – wyjaśnia Sławomir Stoch. Przedsięwzięcie uzyskało częściowe dofinansowanie ze środków Narodowego Funduszu Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Krótka wycieczka w przeszłość

Prace rozpoznawcze w rejonie późniejszej komory Baum rozpoczęto w latach 20. XIX wieku. Dwukrotnie górnicy zanotowali „wybuch wody” – pierwszy raz w roku 1827, drugi w 1848. We znaki dawał się również metan, który podobnie jak solanka, pochodził z systemu szczelin i kawern Grot Kryształowych. Nasilenie zjawisk wodnych i gazowych determinowało prace górnicze, zapewne też zastanawiało, było bowiem precedensem w skali całej kopalni.

Wybieranie soli przerwano w komorze Baum w latach 30. i 40. XIX stulecia, a dokuczliwy metan wykorzystano jako… turystyczną atrakcję. Turystom złaknionym mocnych wrażeń prezentowano pracę pokutników. Wznowienie wydobycia nastąpiło około roku 1854 i było możliwe dzięki skutecznemu odwodnieniu górotworu. Baum nieustannie kusił, dostarczał bowiem cennej soli szybikowej (ten rodzaj soli zawiera aż 99 proc. chlorku sodu).

Kopalnia Soli "Wieliczka"Podobnie jak w poprzednich latach słoną skałę wybierano ręcznie (metoda klinowa). Eksploatację prowadzono do lat 70. XIX wieku. Baum stanowi interesujący przegląd górniczych zabezpieczeń: niektóre filary zostały uzupełnione obudową organową, inne zbudowano z kostki solnej. W XX wieku dodano stojaki. W wyrobisku zachowały się też czytelne ślady ręcznej roboty, okopcone na czarno miejsca, w których wieszano kaganki, a także odbiórki sztygarskie – czarną farbą znaczono w latach 20. XIX wieku, czerwoną zaś po wznowieniu prac wydobywczych.

Widzi pan coś? Tak, wspaniałe rzeczy! – słowa te padły wprawdzie jesienią roku 1922 w egipskiej Dolinie Królów, ale równie dobrze mogłyby w II połowie XIX wieku w Kopalni Soli „Wieliczka”. Wtedy to wieliccy górnicy dotarli do przedsionka Grot Kryształowych (1893). Wcześniej, bo od lat 60. napotykali w komorze Baum i jej rejonie na obiecujące skupiska kostek halitu, wielce pożądane przez muzea i na kolejne wystawy w kraju i zagranicą (Lwów, Londyn, Paryż).

Kryształowy unikat

Groty Kryształowe to system szczelin i kawern. W specyficznych warunkach przechłodzonego w wyniku zlodowacenia górotworu, w którym migrowały solanki o różnym stężeniu, powstały duże regularne kryształy halitu. Badania wykazały, że kryształy są znacznie młodsze od soli tworzących wielickie złoże, a to dowodzi ich wtórnego charakteru (sole wtórnych krystalizacji).

Wyjątkowość Grot wynika nie tylko z ich niewątpliwej urody – jak dotąd nigdzie indziej na świecie nie natrafiono na podobne uformowane w złożu mioceńskim. Pierwsze kroki zmierzające do ochrony Grot Kryształowych poczyniono w latach 20. XX wieku. Od roku 2000 stanowią ścisły rezerwat przyrody nieożywionej. Tak daleko posunięta troska wynika z konieczności utrzymania specyficznego mikroklimatu. Każda, choćby drobna zmiana temperatury bądź wilgotności wpływa na kryształy, które ulegają zniszczeniu.


Biuletyn Informacji Publicznej